Sint Eustatius is sinds 2018 ontheven uit haar taken en bevoegdheden als zelfstandig Openbaar Lichaam, zeg maar gemeente. De wijze van besturen kon geen genade vinden in de ogen van Den Haag en derhalve werd er ingegrepen. Het allerzwaarste bestuurlijke instrument werd uit de kast gehaald, opgepoetst en ingezet op Statia. De Gezaghebber (burgemeester), de gedeputeerden (wethouders) en de Eilandsraad (gemeenteraad) konden naar huis. In plaats daarvan kwam er een Regeringscommissaris, die orde op zaken moest gaan brengen. Wat was er zoal aan de hand, dat een zo zware ingreep in het lokale bestuur noodzakelijk was? 

Een zogeheten Commissie van Wijzen heeft in 2018 onderzoek gedaan naar de staat van het bestuur op Sint Eustatius. In haar rapportage heeft de commissie vastgesteld dat Sint Eustatius zowel sociaaleconomisch als fysiek in sterk verwaarloosde staat verkeerde en dat er sprake was van ernstig verstoorde bestuurlijke verhoudingen en een ongunstig ondernemings- en investeringsklimaat met elementen van willekeur. Volgens de commissie werd de situatie op bestuurlijk vlak gekenmerkt door wetteloosheid, financieel wanbeheer, het negeren van ander wettelijk gezag, discriminatie, intimidatie en het nastreven van persoonlijke macht; de verhoudingen tussen de coalitie en de oppositie en tussen het Nederlandse en Statiaanse bestuur waren ernstig verstoord of vrijwel geheel verbroken. Tenslotte was in de eilandsraad een motie aangenomen waarin werd uitgesproken dat de Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (ook wel genoemd WolBES) en de Wet financiën openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (kortweg FinBES) niet langer op het eiland zouden worden toegepast. De ingreep werd vastgelegd in de zogeheten Herstelwet en via een spoedprocedure door de Tweede en Eerste Kamer geleid.  

Inmiddels is het 2022. In 2020 zijn er tussentijdse verkiezingen geweest voor de Eilandsraad en is een nieuwe raad aan de slag gegaan. Nieuw is overigens betrekkelijk, omdat feitelijk de weggestuurde raadsleden zich verkiesbaar hadden gesteld en ook opnieuw werden gekozen. Wel met een mandaat van de eigen bevolking derhalve. Edoch, belangrijke bevoegdheden als het budgetrecht werden niet toegekend aan de Eilandraad. Wel was er een soort van spoorboekje verschenen, waarlangs gewerkt ging worden aan verbeteringen in de wijze van besturen en vooral de administratieve processen. Afgelopen maand heeft het kabinet in Nederland het licht op groen gezet als het gaat om het kunnen benoemen van gedeputeerden (wethouders) in het bestuur van Statia. Per 1 oktober a.s. beschikt het Openbaar Lichaam dus weer over een dagelijks bestuur, tezamen met de Regeringscommissaris. Echter, ook dan geldt dat de uiteindelijke macht nog steeds bij de Regeringscommissaris berust. 

In maart 2023 vinden de reguliere verkiezingen plaats op Sint Eustatius voor de Eilandsraad, net zoals binnen de andere BES-eilanden Saba en Bonaire. Voor de Eilandsraad op Statia zou dat het moment moeten zijn dat vooral het budgetrecht weer komt te liggen bij henzelf. In de afgelopen jaren heeft ook de Eilandsraad zich veel moeite getroost om de verhoudingen te normaliseren en zijn ook opleidingen gevolgd om beter te kunnen besturen. Zij voelen zich klaar voor de volgende stap. Daarover worden momenteel gesprekken gevoerd met de Staatssecretaris voor Koninkrijksrelaties Alexandra van Huffelen. 

Dit is de stand van zaken, die ik aantrof, toen ik aan de slag ging op Sint Eustatius. Veel informatie had ik inmiddels zelf al gevonden op internet of vernomen uit gesprekken met de Werkgeverscommissie en mijn collega op de griffie. Ik was derhalve niet verrast, maar had wel veel vragen. De belangrijkste vraag, die ik mijzelf in de voorbereiding heb gesteld was de vraag hoe het mogelijk kon zijn dat 4 jaar na de feitelijke ingreep de situatie nog steeds niet was genormaliseerd? Uit mijn eigen ervaring kende ik iets over de achtergronden van het bestuurlijk ingrijpen in de gemeenten Maasdriel en Den Helder, waarbij de gemaakte bestuurlijke diagnoses in essentie niet heel veel verschillen van die op Statia. Via kortdurende bestuurlijke ingrepen is toen weer orde op zaken gesteld. 

Een helder antwoord op deze vraag heb ik nog niet, al heb ik wel het gevoel dat veel van de noodzakelijk te nemen maatregelen buiten de directe invloedssfeer van de Eilandsraad liggen. Feitelijk zijn zij afhankelijk van wat de Regeringscommissaris, de Eilandsecretaris en het gemeentelijk apparaat  voor elkaar kunnen krijgen. Daarop wordt de voortgang vanuit Den Haag getoetst en op grond daarvan wordt dan ook bepaald of Statia weer zelfbeschikkingsrecht kan krijgen. Dat de raadsleden, zeker gezien de lange tijd dat het al duurt, daarover gefrustreerd raken valt dan ook goed te begrijpen. Tegelijkertijd valt ook de positie van de Regeringscommissaris niet te benijden: als voorzitter van de Raad ook verantwoording afleggen over het beleid, waarvoor je als Regeringscommissaris ook alle bevoegdheden en zeggenschap hebt. Dat de spanningen onderling dan soms ook hoog oplopen, is geen verrassing.

Ik zal in toekomstige blogs de lezers meenemen in de verdere bestuurlijke ontwikkelingen. Er lijkt licht te komen aan het einde van de tunnel voor het bestuur en de inwoners van Statia, maar de lange duur van de ingreep heeft meer en meer ruimte gegeven voor wantrouwen tussen alle belangrijke actoren in het proces, terwijl juist in zo’n moeilijk proces vertrouwen het beste cement vormt. Wordt derhalve vervolgd……..

Hans