Mijn eerste verkiezingen op Sint Eustatius en waarschijnlijk zal het ook bij deze ene keer blijven. De uitslag was uiteindelijk hetzelfde als bij de verkiezingen van 2020 en dat betekent dat de PLP (Progressive Labour Party) 3 zetels heeft gehaald en de DP (Democratic Party) 2 zetels. Het CDA (Christen Democratisch Appel) als nieuwkomer behaalde geen zetel en kwam ook niet in de buurt van de drempel van 75% van de kiesdeler om mee te mogen doen met de restzetelverdeling. 

Bij de PLP komen de “vanouds” bekende gezichten weer terug in de Eilandsraad, waarbij zowel Clyde van Putten als Reuben Merkman op eigen kracht met voorkeursstemmen werden gekozen en de lijsttrekster Rechelline Leerdam via een restzetel als derde werd verkozen. Aan de zijde van de DP was er ook een “stemmenkanon” Mercedes Lopes-Spanner die op eigen kracht met voorkeurstemmen is gekozen. De lijsttrekster van de DP, Raquel Spanner-Carty, is met behulp van een restzetel verkozen. In de onderlinge strijd om de meeste voorkeurstemmen heeft Clyde van Putten het moeten afleggen tegen Mercedes Lopes-Spanner. 

De beide verkozen kandidaten van de DP zijn nieuwkomers binnen de eilandsraad. De verdwenen leden zijn Adelka Spanner (inderdaad ook een Spanner en de zus van Mercedes……..) en Koos Sneek, die voor zichzelf was begonnen met het CDA.

Beveiliging nodig en stress bij stembureauleden

Hoe zijn de verkiezingen verlopen? Heel anders dan ik gewend ben in Nederland. Er waren twee goed beveiligde terreinen rond de twee stemlokalen; de sporthal en de zaal op het evenemententerrein. Er was veel aan gelegen om de onwenselijke directe beïnvloeding van de stemmers zoveel als mogelijk te beperken. Zo lukte het mij wel bij de stemlokalen te komen, maar moest ik me duidelijk presenteren als de griffier, die geïnteresseerd was in de gang van zaken. Naast beveiligers was ook de politie goed present. Daarnaast werd er ook op gelet dat kandidaten, die op de lijsten stonden geen partij-kleding droegen als ze gingen stemmen. Daar werd streng op gelet en dat leidde wel eens tot zware discussies. Je merkte ook aan alles dat de ambtenaren, die direct betrokken waren bij de verkiezingen een zware taak hadden. Stemmen doet er echt toe op het eiland en het vasthouden aan de regels kan wel eens tot vervelende reacties leiden bij hen, die de randen van de wetgeving willen opzoeken of daarover heen gaan. De medewerkers stonden echt onder druk derhalve. 

Stemmen bij volmacht bestond vroeger niet 

Maar zoals sinds 10-10-10 gebruikelijk (het tijdstip waarop de BES-gemeenten het licht zagen), waren het toch vooral weer de volmachten, waar alle aandacht naar uitging. In de periode voor 10-10-10 toen alle Antilliaanse eilanden een geheel vormden, was het stemmen per volmacht volstrekt uit den boze. Men kende de eigen pappenheimers heel goed en wist dat volmachten bij uitstek het middel was om stemmen te ronselen. Noem het typisch Caribisch, noem het een circus, maar het op allerlei manier verkrijgen van volmachten was vroeger tot een bijzondere vorm van kunst verheven. Verhalen over geld, koelkasten en zelfs sex in ruil voor volmachten waren geen verzinsels. En ja, ook nu weer waren volmachten volop in de uitslag vertegenwoordigd. Zo’n 37% van de uitgebrachte stemmen voor de eilandsraad waren uitgebracht in de vorm van een volmacht. In Nederland is een percentage van 8 tot 12 % aanvaardbaar en gebruikelijk met uitschieters naar zo’n 20 % op bv Urk. En waarom dan zo hoog op Urk? Groot gedeelte van de stemmers is op zee tijdens verkiezingen, dus gebruik je een volmacht om toch je stem te laten horen. Eustatius is ook een eiland, gelegen tussen de Caribische Zee en de Atlantische Oceaan, met vissers, maar geen vissersvloot, zoals op Urk. Hooguit vissers, die ’s nachts uitvaren en ’s morgens vroeg terugkomen met een vangst. 

De kunst van het ronselen van stemmen

Net zoals in Nederland, mogen op Statia inwoners, die hier langer dan 5 jaar wonen deelnemen aan de eilandsraadsverkiezingen (maar niet die voor het kiescollege, waarover later meer). Het gaat daarbij vooral om Spaanstalige inwoners vanuit de omgeving en de Chinese middenstand. Zij vormen een gemakkelijk doelwit van de gevestigde partijen voor hun ronselpraktijken om  stemmen te verkrijgen via het overdragen van volmachten. Ik durf te stellen daar gebruik van is gemaakt. De wet is duidelijk als het gaat om aan te geven wat een volmacht feitelijk is en hoe die tot stand dient te komen: je kunt zelf niet stemmen en vraagt iemand anders om voor jou te stemmen. Een duidelijk eenrichtingsverkeer van de stemmer aan iemand om voor hem te stemmen. Vragen om een volmacht is verboden. Je hoeft geen detective te zijn om te concluderen dat op Statia de 37% volmachten niet allemaal op eigen initiatief van de kiesgerechtigde zijn overgedragen aan iemand anders. Ik heb partijen bezig gezien met het plaatsen van handtekeningen e.d. bij volmachten, ik heb raadsleden gesproken die het hadden over het mislopen van volmachten, ik heb verhalen gehoord over het onder druk zetten van chinezen e.d.; kort en goed de bijzondere vorm van kunst van het verkrijgen van volmachten bestaat nog steeds en is ook toegepast.

Noem mij een idealist, maar voor mij staat het recht om te mogen stemmen gelijk aan het recht om daarvan geen gebruik te willen maken. Dat is het grondrecht van ons allen, waarop onze democratie is vormgegeven. Alleen als je echt niet kunt en toch je stem wilt laten horen, gebruik je een volmacht. De gedachte, die bij sommigen op het eiland heeft postgevat, dat als je niet wilt stemmen, je je stempas ook aan een ander mag geven, staat daar haaks op. Deze mensen denken bovendien dat zij dan niet meer verantwoordelijk zijn (“als een ander mijn stem wil gebruiken, is dat aan hem en niet aan mij”). En als die ander daar dan een bedrag, koelkast of sex voor over heeft, waarom dan niet?  

Via volmachten ligt de absolute meerderheid binnen bereik

Nederland wist dit en kan niet verbaasd zijn dat het wederom met de volmachten volkomen uit de bocht is gevlogen op Statia. Op Saba ging het om zo’n 25 %, hetgeen ook een hoog aandeel is. Alleen op Bonaire lijkt het te zijn meegevallen. Ter illustratie: op Curacao  en Sint Maarten zijn volmachten nog steeds verboden en heeft men dus de voormalige wetten van de Antillen op dat vlak gewoon overgenomen. Het hoge percentage volmachten in combinatie met het kleine aantal te verdelen zetels maakt dat al snel een partij de absolute meerderheid kan verkrijgen. Mijn opvatting is dat juist in jonge democratieën als Statia het hebben van coalities een medicijn is tegen het voorkomen van uitwassen. Maar op Statia waren de beide grote partijen op “volmachten-jacht” om een coalitie te voorkomen. Dat is jammer omdat ik van mening ben dat juist in deze moeilijke tijden voor Statia een zo breed mogelijke coalitie het draagvlak voor de te nemen maatregelen zal vergroten. Deze uitslag met zo’n hoog percentage aan volmachten kan niet worden aangemerkt als een zuivere stem van het volk. Het zegt hooguit iets over wie het meest gewiekst was in het verkrijgen van volmachten, ook al kun je dat niet bewijzen. Anders gezegd: afgezien van een mathematische uitkomst (PLP heeft meer stemmen dan DP) zegt het niets over het feitelijke draagvlak onder deze uitslag onder de bevolking. Maar daar heeft Statia het dan wel de komende vier jaar mee te doen. 

Bijna alle bevoegdheden terug

Inmiddels is de nieuwe Eilandsraad ook geïnstalleerd en zijn ook de nieuwe commissioners in het Bestuurscollege bekend en benoemd. Opvallend bij dit alles was wel dat er vanuit de oude raad een krachtig signaal is gegeven over de volmachtstemmen. Het advies van de commissie onderzoek geloofsbrieven is overgenomen en dat vind ik hoopvol. Er zijn twee nieuwe mensen benoemd tot commissioner en is er afscheid genomen van de vorige commissioners. Die waren slechts 6 maanden in functie en het was te merken dat zeker een van de twee graag was doorgegaan. Maar de partij in kwestie, de PLP heeft gewikt en gewogen en gekozen voor een complete vervanging. Dat betekent overigens voor de ambtelijke top wederom een startsein voor een introductie in het wel en wee van Statia in al haar facetten, waaronder wederom een tocht naar Nederland om ook daar de nodige contacten te leren kennen. 

De verkiezingen markeren ook een nieuw moment op de weg naar het herstel van de democratie op Statia. De personele bevoegdheden zijn weer overgedragen aan het openbaar lichaam en het is nu wachten op de overdracht van het zogeheten budgetrecht. De Staatssecretaris wil daarover een overeenkomst sluiten met zowel het bestuurscollege als de eilandsraad, wat dan zijn beslag zal krijgen op 20 april a.s. Nadien moet dan ook nog het parlement in Nederland daarmee instemmen, waarna onze koning zijn handtekening onder het Koninklijk Besluit zal kunnen zetten. 

Verkiezing van het zogeheten Kiescollege

Overigens had ik als griffier ook te maken met een voor mij nieuw fenomeen, namelijk de verkiezing van het zogeheten Kiescollege. Dat Kiescollege moet het democratische gat dichten waarmee de BES-gemeenten ook indirect invloed kunnen hebben op de samenstelling van de Eerste Kamer. De BES-gemeenten zijn niet aangesloten bij een provincie en zouden daardoor geen mogelijkheid hebben om ook hun invloed uit te oefenen op de samenstelling van de Eerste Kamer. De meeste simpele oplossing zou dan zijn dat op het moment dat in Nederland de Provinciale Staten hun stem uitbrengen op de Eerste Kamer de Eilandsraden hier dat ook te laten doen. Maar…………er was een kleine kink in de kabel. Alleen Nederlanders met een Nederlands paspoort zijn gerechtigd om (indirect) te stemmen voor de Eerste Kamer. En ja, omdat ook ingezetenen van de eilanden, die langer dan 5 jaar op het eiland wonen mogen stemmen voor de eilandsraad (of worden verkozen) dan invloed krijgen op de Eerste Kamer was die makkelijke oplossing onbegaanbaar (althans volgens de geleerden binnen de Eerste Kamer). Dus stemt men op de eilanden niet alleen voor de Eilandsraad, maar ook voor het Kiescollege. In plaats van 2200 stemgerechtigden mogen dan 1700 stemgerechtigden stemmen. En dan te bedenken dat de drie BES-gemeenten gezamenlijk goed zijn voor een halve (!) zetel in de Eerste Kamer. Tja, Nederland op zijn smalst en op zijn meest principiële manier. En ja, als griffier ben je er dan ineens voor twee gekozen organen met ja hoor, ieder een reglement van orde, ieder een gedragscode, ieder een vergoedingssysteem en ieder een onderzoek van de geloofsbrieven door het oude Kiescollege voor de leden van het nieuwe Kiescollege. En dat dus voor uiteindelijk zo’n drie of vier bijeenkomsten in vier jaar tijd! Kan verkeren……

De toekomst brengt nieuwe mogelijkheden

De volgende verkiezingen in 2027 zullen wederom historisch worden. Het aantal zetels zal dan worden uitgebreid naar 9 of 11 (hangt van het inwonertal op dat moment af). Dat is meer dan een verdubbeling. In mijn ogen is dat een goede ontwikkeling, omdat er een grotere eilandsraad komt, waarin meer mensen hun geluid kunnen laten horen. Wellicht brengt het ook een breder partijen-pallet, waarbij bijvoorbeeld de Spaanstaligen op het eiland ook hun eigen partij gaan vormen. 4 jaar lijkt ver weg, maar staan ook zo weer voor de deur. Het is dus zaak om tijdig met de scholing en informatie te gaan beginnen.